 |
 |
|---|
O kompozitoru
Pekarski kalfa obdaren izuzetnim čulom sluha,
pomoću koga je dosezao do najdubljih, već
ugaslih slojeva folklora,
strasni planinar i
radoznali astronom, koji je otkrio da svetom
upravlja pravilnost,
podjednako primenljiva na
kretanje u vasioni, svetlosne talase,
periodni
sistem elemenata i tonske nizove, autor kome,
pri činu
komponovanja klavir nije bio potreban
jer je "čuo
sve u sebi", stvaralac čija su dela
pobuđivala pažnju Bartoka,
R. Štrausa i Šenberga, kao i svetskih dirigenata Klajbera,Valtera,
Stokovskog, Kusevickog, Matačića,
Malkoa... Muzički tumač Kant-Laplasove
teorije
o postanku svemira, tvorac eskperimentalnih
dela za Bonsanketov
harmonijum i trautonijum,
posvećeni pedagog: Josip Štolcer Slavenski.
Rodio se 11. maja 1896.
godine u Čakovcu, kao
najstarije dete seoskog citraša Josipa Štolcera
(poreklom iz Frankfurta
na Majni) i Julije
Novak, rođake muzičara Marka Novaka i prave
"enciklopedije" međumurskih
i hrvatskih napeva.
Priroda je
od mladog Josipa načinila fokus u kome će se sabrati i prelomiti
očev i majčin talenat za muziku. Uz oca završava pekarski zanat;
pekarske noći postaju izvorište inspiracije: mladić izlazi u polje,
gleda zvezdano nebo i sluša pev zrikavaca, a danju upija pentatonske
napeve zavičaja i udivljen sluša brujanje crkvenih zvona, koja će,
ga opsesivno pratiti čitavog života (Imitation des cloches za violinu
i orgulje, oznaka "kao zvonjava iz daleka" u orkestarskom Nocturnu...).
Posle prvih muzičkih lekcija, u jesen 1913. godine Štolcer odlazi
na studije u Budimpeštu. Među budimpeštanskim profesorima je i Zoltan
Kodaj, te se mladi kompozitor razvija pod uticajem Bartokovih i Kodajevih
folklornih istraživanja. Njegova Fuga Op. 5, u kojoj koristi četvrtstepene
pre no što je došao u dodir sa inovacijama A. Habe, uspeva da zainteresuje
Bartoka i R. Štrausa. Studije prekida 1915. godine zbog vojne obaveze.
Po završetku rata vraća se u Čakovec pekarskom zanatu i varaždinskim
prijateljima. Zbog opsednutosti idejama "slavenstva" i "balkanskog",
sve češce se potpisuje kao "Slavenski"; ovo prezime legalizuje
1930. godine. Premijera orkestarskog Nokturna 1920. u Zagrebu nailazi
na pozitivan prijem, pa se Slavenski iste godine upisuje na ugledni
Praški konzervatorijum. Prašku diplomu iz 1923. godine potpisuju,
izmedu ostalih, Viceslav Novak, Jozef Suk i Leoš Janacek. Po povratku
u domovinu postaje nastavnik u nižoj i srednjoj školi Kraljevske
muzičke akademije u Zagrebu i druži se sa muzičarima Odakom, Dobronicem,
Širolom, Zganecom, Kuncom... Slede zapažena izvođenja nekoliko dela
i kruna uspeha Prvi gudački kvartet. Među preko 200 dela jedini biva
odabran za izvođenje na Danima nove muzike u Donauešingenu (Nemačka).
U žiriju se nalazi Arnol Šenberg, a muzikolog Ajnštajn međumurskog
kompozitora smatra otkrovenjem.
Slavenski u Zagrebu dobija otkaz, seli se u Beograd i zapošljava
u Muzičkoj školi (danas "Mokranjac"). Zimu 1924/25. godine provodi
u Parizu u upoznaje d'Endija, Mijoa i Pulanka i sklapa ugovor sa
uglednom izdavačkom kućom Šot i sinovi iz Majnca, koja otkupljuje
prava na štampanje svih dotada nastalih dela. Vraća se u Beograd,
radi u Drugoj muškoj gimnaziji i intenzivno komponuje. Nastaje orkestarska
svita Balkanofonija, izvedena 1928. godine u Beogradu, naredne u
Berlinu, a u sledećih deset godina čak osamdeset i tri puta, po čitavom
svetu. Godine 1934. Slavenski dovršava kantatu Religiofonija (Simfonija
Orijenta), ali kuća Šot 1935. odbija ovu partituru pošto, u vreme
razbuktavanja nacizma, muzika Jevreja i Budista nije mogla biti prihvaćena.
Sledeće godine Slavenski boravi u Frankfurtu, kod profesora Helbergera,
upoznaje se sa elektronskim instrumentima i piše eksperimentalna
dela.
Posle rata, nošen aktuelnom socrealističkom strujom, Slavenski komponuje
uglavnom prigodna dela. Od 1945. radi kao vanredni, a od 1949. kao
redovan profesor Muzičke akademije u Beogradu. Godine 1952. dobija
poziv iz Salcburga da, kao delegat jugosolovenske sekcije ISCM-a,
dode na tridesetogodišnjicu osnivanja društva (biva izvedena Sonata
religiosa).
Bolest ga sustiže i lomi za nekoliko meseci. Medu nedovršenim delima
je Misterijum (o postanku sveta) realizovan samo kroz tri dela: Haos,
izgubljenu Heliofoniju i delove Religiofonije. Umire 30. novembra
1955. godine u svom stanu u Svetosavskoj ulici broj 33, na čijoj
terasi ostaje teleskop.
E-mail:muzskjosipslavenski@sbb.rs